Μεγάλη ανταπόκριση των κατοίκων στο πρόγραμμα καταγραφής ιστορικών κτηρίων του Δήμου Φιλοθέης-Ψυχικού σε συνεργασία με τη MONUMENTA
Συναντήσεις για το ίδιο θέμα, στο ίδιο μέρος …με 10 χρόνια διαφορά (2016-2026)
Γράφει η Όλγα Μενεμενόγλου
Ένα πρωινό Παρασκευής στο Blue Bell, στην Α΄ Πλατεία Ψυχικού, οι συζητήσεις περιστρέφονται γύρω από παλιές φωτογραφίες, οικογενειακά αρχεία και μνήμες μιας άλλης εποχής. Κάτοικοι της περιοχής φέρνουν υλικό, διηγούνται ιστορίες και βοηθούν να συμπληρωθεί το παζλ της ιστορίας της πόλης.
Εκεί συναντήσαμε τη φιλόλογο και επί σειρά ετών αιρετή της τοπικής αυτοδιοίκησης Νέλλη Λάβδα και την πρόεδρο και ιδρύτρια της MONUMENTA Ειρήνη Γρατσία, οι οποίες συζητούσαν με κατοίκους που συμμετέχουν ενεργά στο πρόγραμμα καταγραφής των ιστορικών κτηρίων του Δήμου Φιλοθέης-Ψυχικού.
Το πρόγραμμα υλοποιείται από τον Δήμο σε συνεργασία με τη MONUMENTA και αφορά την καταγραφή των κτηρίων της περιόδου 1924-1970 στις τρεις δημοτικές κοινότητες — Ψυχικό, Νέο Ψυχικό και Φιλοθέη. Στόχος είναι η δημιουργία ενός οργανωμένου ψηφιακού αρχείου για την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία και την ιστορία της πόλης.
Η ανταπόκριση των κατοίκων από τις πρώτες εβδομάδες είναι ιδιαίτερα θερμή. Κάθε Παρασκευή πραγματοποιούνται συναντήσεις στο Blue Bell, όπου συγκεντρώνονται παλιές φωτογραφίες, έγγραφα και προφορικές μαρτυρίες, που φωτίζουν την καθημερινή ζωή των πρώτων δεκαετιών του προαστίου.
Από μια ιδέα που γεννήθηκε πριν από χρόνια
Η σημερινή πρωτοβουλία έχει τις ρίζες της σε μια ιδέα που άρχισε να διαμορφώνεται ήδη από τη δεκαετία του 2000. Όπως εξηγεί η φιλόλογος και επί 25 χρόνια αιρετή στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, Νέλλη Λάβδα, η ανάγκη δημιουργίας ενός ολοκληρωμένου και οργανωμένου αρχείου για την ιστορία της πόλης προέκυψε όταν, με εντολή του τότε Δημάρχου Κρίτου Νεόφυτου, εκδόθηκε το λεύκωμα για το Ψυχικό με τίτλο «Η πόλη, οι κάτοικοι, οι ιστορίες».
Καθοριστική στιγμή αποτέλεσε το 2016, όταν ο Δήμος Φιλοθέης–Ψυχικού απέκτησε το «Αρχείο Λάμπρου», το οποίο παρουσιάστηκε το 2017 και το 2018 στο Κέντρο Εικαστικών Τεχνών «Γεώργιος Καρύδης». Η έκθεση προκάλεσε έντονο ενδιαφέρον στους κατοίκους και λειτούργησε ως αφετηρία για την ιδέα δημιουργίας ενός οργανωμένου «Ειδικού Αρχείου της Πόλης».
Η ύπαρξη σημαντικών αρχειακών φορέων στην περιοχή, όπως τα Γενικά Αρχεία του Κράτους στο Ψυχικό και το Ίδρυμα Κωνσταντίνου Καραμανλή στη Φιλοθέη, ενίσχυσε περαιτέρω τη σκέψη ότι η ίδρυση ενός δημοτικού αρχείου δεν είναι μόνο επιθυμητή, αλλά και απολύτως εφικτή.
Στο πλαίσιο αυτό, η κυρία Λάβδα συνεχίζει μέχρι σήμερα να αναζητά τεκμήρια, φωτογραφίες, έγγραφα και προφορικές μαρτυρίες που αποτυπώνουν τη φυσιογνωμία και την εξέλιξη του Δήμου Φιλοθέης–Ψυχικού στον χρόνο.
Παράλληλα, ξεκίνησε η συνεργασία με τη MONUMENTA και την πρόεδρό της, αρχαιολόγο Ειρήνη Γρατσία, με στόχο την ανάπτυξη ενός ευρύτερου προγράμματος καταγραφής, το οποίο θα περιλαμβάνει τόσο τα κτήρια όσο και τις προφορικές μαρτυρίες των ανθρώπων που έζησαν την εξέλιξη των τριών πόλεων.
Σημαντικός σταθμός σε αυτή τη διαδρομή αποτέλεσε ο Δεκέμβριος του 2025, όταν ο Δήμαρχος Φιλοθέης–Ψυχικού Χαράλαμπος Μπονάτσος προχώρησε στην ανάθεση του έργου καταγραφής στη MONUMENTA, ανοίγοντας τον δρόμο για την υλοποίηση μιας ιδέας που ωρίμαζε εδώ και χρόνια.
Κτήρια αλλά και ανθρώπινες ιστορίες
Η καταγραφή που πραγματοποιείται από την ομάδα της MONUMENTA δεν αφορά μόνο τα μεγάλα ή εντυπωσιακά κτήρια. Για την επιστημονική τεκμηρίωση, κάθε κτήριο, βίλες, δημόσια κτήρια, απλές κατοικίες αποτελεί ισότιμο στοιχείο της ιστορίας της πόλης.
Επιπλέον, όπως επισημαίνει η Ειρήνη Γρατσία, η μεγαλύτερη αξία της έρευνας βρίσκεται πολλές φορές στις ανθρώπινες αφηγήσεις που συνοδεύουν τα σπίτια.
Σήμερα, στο πλαίσιο των συναντήσεων και μέσα σε τέσσερις συνεδριάσεις, έχουν
καταγραφεί μαρτυρίες πολλών κατοίκων. Κάποιοι από αυτούς πλησιάζουν ή και ξεπερνούν τα 100 χρόνια ζωής, όπως είναι η συμπαθέστατη και οξύνους Εύα Ζουμπουλίδη-Καραγιάννη, αρχιτέκτων-πολεοδόμος-χωροτάκτης και κόρη του σπουδαίου Νικόλαου Ζουμπουλίδη (1888–1969), που ήταν ένας από τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες του Μεσοπολέμου στην Ελλάδα, γνωστός για το έργο του που συνδύαζε την ευρωπαϊκή παιδεία με την ελληνική αισθητική.
Το Ψυχικό ως «σχολειούπολη»
Ένα από τα στοιχεία που αναδεικνύονται μέσα από τις πρώτες μαρτυρίες είναι ο έντονος εκπαιδευτικός χαρακτήρας του Ψυχικού από τα πρώτα χρόνια της ανάπτυξής του.
Πέρα από τα δύο μεγάλα εκπαιδευτικά ιδρύματα που σημάδεψαν την περιοχή — το Αρσάκειο και το Κολλέγιο Αθηνών — πολλοί κάτοικοι αναφέρονται και σε μικρότερα ιδιωτικά σχολεία που λειτουργούσαν στο προάστιο.
Μεταξύ αυτών αναφέρονται το εκπαιδευτήριο Μπερζάν, η Σχολή Φίλτσου, καθώς και οι Ουρσουλίνες, οι οποίες αρχικά εγκαταστάθηκαν στο Ψυχικό πριν μεταφερθούν αργότερα στο Νέο Ψυχικό.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και μια λιγότερο γνωστή ιστορία που προέκυψε μέσα από τις αφηγήσεις κατοίκων: η λειτουργία ενός μικρού σχολείου μέσα στον χώρο της βασιλικής κατοικίας, όπου φοιτούσαν οι πρίγκιπες Σοφία, Κωνσταντίνος και Ειρήνη.
Η είσοδος του σχολείου βρισκόταν από την οδό Σισμάνογλου, ενώ μαζί με τα μέλη της βασιλικής οικογένειας φοιτούσαν περίπου δέκα παιδιά από οικογένειες της περιοχής. Τα μαθήματα παρέδιδαν κυρίως δάσκαλοι και καθηγητές του Αρσακείου.
Μια από τις μαρτυρίες που καταγράφηκαν περιγράφει με χαρακτηριστική φυσικότητα εκείνη την εμπειρία:
«Ήμασταν ένα κανονικό σχολείο — μόνο που αντί να φωνάζουμε τη Σοφία με το όνομά της, τη φωνάζαμε “υψηλοτάτη”».
Η έρευνα συνεχίζεται. Η καταγραφή ξεκίνησε από το Ψυχικό και ο αριθμός των σημαντικών κτηρίων ξεπερνά την αρχική εκτίμηση.
Η ανταπόκριση των κατοίκων αλλά και ο όγκος της εργασίας ήταν τέτοιος ώστε η MONUMENTA προχώρησε στην πρόσληψη τρίτου συνεργάτη για την ενίσχυση της ερευνητικής ομάδας. Η παρουσία της ομάδας στο Ψυχικό αναμένεται πλέον να συνεχιστεί μέχρι το Πάσχα, προκειμένου να ολοκληρωθεί η καταγραφή των κτηρίων και η συλλογή των προφορικών μαρτυριών.
Στόχος του προγράμματος είναι να καταγραφούν περίπου 2.000 κτήρια, αλλά και να συγκεντρωθεί ένα πολύτιμο αρχείο προφορικών μαρτυριών που θα διασώσει την ιστορία της πόλης μέσα από τις αφηγήσεις των ανθρώπων της. Ένα αρχείο για το μέλλον της πόλης Το πρόγραμμα φιλοδοξεί να μετατρέψει τη διάχυτη μνήμη των κατοίκων σε ένα οργανωμένο και επιστημονικά τεκμηριωμένο αρχείο. Με απλά λόγια, η πόλη αρχίζει να «διαβάζει» την αρχιτεκτονική και κοινωνική της ιστορία με συστηματικό τρόπο — δημιουργώντας μια βάση γνώσης που θα μπορεί να αξιοποιηθεί και στις μελλοντικές αποφάσεις για τον δομημένο χώρο και τη φυσιογνωμία του Δήμου Φιλοθέης-Ψυχικού.
H αναδημοσίευση του παραπάνω άρθρου ή μέρους του επιτρέπεται μόνο αν αναφέρεται ως πηγή το top-nea.gr με ενεργό σύνδεσμο στην εν λόγω καταχώρηση.
